Historia

Początki miejscowości, której nazwę należy wiązać z kwaśnymi źródłami mineralnymi, zwanymi przez górali szczawami, nie są znane. Wiadomo, że już w połowie XIV w. istnieje w Szczawnicy parafia. W owym czasie osada należała do starostwa czorsztyńskiego. W 1413 r. znajdujemy w źródłach wzmiankę o Abrahamie Czarnym z Goszyc, który w zamian za pożyczkę udzieloną królowi otrzymuje w zastaw starostwo czorsztyńskie. Przy okazji tego zapisu wymieniane są Szczawnice: Wyżnia i Niżnia. Jan Długosz w Liber beneficiorum (1475 r.) wspomina miejscowość używając
określenia Szczawnica magna duża. Szczawnica była parafią do 1529 r., kiedy to biskup krakowski Piotr Tomicki afiliował ją do parafii w Krościenku. Mimo to, na miejscu zniszczonego murowanego kościółka szczawnickiego, w 1550r. wybudowano drewnianą, krytą gontem świątynię. Znajdował się w niej rzeźbiony tryptyk z XIV/XV w. przedstawiający Matkę Boską w otoczeniu czterech świętych. Środkowa część owego tryptyku, którego skrzydła uległy zniszczeniu znajduje się obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie. Drewniany kościółek służył wiernym stając się w 1870 r. kościołem parafialnym, do czasu zbudowania obecnej świątyni (1892 r.).
 
W XVI w. w Szczawnicy istniało sołectwo i wybraniectwo urząd etatowego żołnierza, zwolnionego z obciążeń wobec starosty czorsztyńskiego w zamian za służbę. Źródła wspominają konflikt wybrańca szczawnickiego Pawła Fleszara z starostą czorszty6skim Łękawskim. Fleszar ośmielił się odmówić spełnienia obowiązków pańszczyźnianych żem jest wolny od wszelkich czynów i robót, bo służę Rzeczypospolitej i wyprawiłem się na wojnę. Starosta wtrącił śmiałka do lochu, przez co ten został w tarasie zamku czorsztinskiego na śmierć zamrożono
W XVIII w. Szczawnica ucierpiała z powodu pobytów wojsk i potyczek toczonych w okolicy. W 1706 r. w okresie III wojny północnej miały tu miejsce walki między wojskami rosyjskimi i wojskamistarosty Lubomirskiego z Lubowli. W latach 1735/36 na terenie miejscowości stacjonowały oddziały kozaków przeciwnych wybranemu w elekcji królowi Stanisławowi Leszczyńskiemu. W latach 1768-70 w okolicach potyczki toczyli Konfederaci Barscy pod wodzą Beniowskiego.

Wreszcie w 1769 r. pod pozorem utworzenia kordonu sanitarnego mającego bronić Węgry przed zarazą, wojska austriackie Marii Teręsy zajęły cały Spisz i Ziemię Sądecką dając tym początek pierwszemu rozbiorowi Polski. Szczawnica riależałanadal do starostwa czbrsztyńskiego.Dopiero w 1811 r, po śmierciżonyostatniego starosty józefa na Potoku Potockiego (zm. 1797), władze austriackie zlikWidowały starostwo przejmując jego dobra i tworząc tzw. Kamerę. Urząd Kameralny znajdował się początkowo w Nowym Targu, później przeniesiono go do Kamienicy. Obszar byłego starostwa czorsztyńskiego rozpadł się wówczas na 3 "dominia" szczawnickie, krościeńskie i czorsztyńskie, a znaczna część ziem
sżczawnickich dostała się w ręce chłopskie.
 
Burzliwy rozwój Szczawnicy rozpoczął się w XIX w. i związany był z leczniczymi właściwościami tutejszych szczaw. Pierwszej analizywody szczawnickiej (późniejszej "Józefiny") dokonał w 1810 r. dr Rhodius z Krakowa. Około 1816 r. bezimienne jeszcze źródło znalazło się w posiadaniu szczawnickiego sołtysa józefa Zachwiej i, zwanego Józiopankiem, który zawarł kontrakt z Urzędem Kameralnym w Kamienicy na napełnianie butelek wodą, i ich wysyłkę. z tego właśnie źródła. 21 sierpnia 1820 r.Józef Zachwieja sprzedał źródło mieszczaninowi z Gniazd na Spiszu, janowi Kutscherze.
Nowy właściciel wzniósł pierwsze, skromne jeszcze,zabudowania zdrojowe przy górnym (późniejsza ,;Józefina") i dolnym (późniejszy "Szymon") źródle. Postawił także dwa domy dla kuracjuszy oraz wzniósł pierwszy dom zdrojowy zwany "Za potokiem" na miejscu, gdzie dziś stoi "Pałac" (siedziba Muzeum Pienińskiego). W 1824 r. założyipark zdrojowy (dzisiejszy Park Górny).
W 1828 roku dobra szczawnickie za pośrednictwemjana Podhajeckiego nabyła józefina Szalay, w tym też roku odkupiła ona od Kutschery źródła i zabudowania zdrojowe. józefina i jej mąż Stefan Szalay postanowili ze Szczawnicy uczynić uzdrowisko podobne do znanych im "badów". Wznieśli duży budynek zwany Zamkiem oraz klasycystyczną altanę zdrojową, stojącą na miejscu dzisiejszego "Domu nad zdrojami"; powiększyli park.

Nazwali także swoimi imionami główne szczawnickie zdroje.
Właściwym jednak twórcą uzdrowiska był ich syn, Józef Stefan Szalay, który zarząd dobrami przejął w 1839 r. i rozpoczął okres szybkiej rozbudowy uzdrowiska. Budowa kurortu na europejskim pbziomie stałą się największą pasją "życia Józefa Stefana. Z jego inicjatywy zbudowano kaplicę zakładową, pierwsze łazienki,. restaurację,będące do dziś Wzorem polskiego budownictwa uzdrowiskowego urocze pensjonaty. Dbał też
o oprawę architektoniczną odkrył Józef Stefan Szayal  tych źródeł ".Magdaleny", "Jana", "Szymona", "Walerii","Heleny" i "Anieli" (ostatnie trzy wyczerpane). Rozszerzył i unowocześnił Górny Park Zdrojowy, pobudował kryte chodniki.
 
Szlay zabiegał wszędzie o reklamę uzdrowiska. Zaktywizował miejscowych górali, namalował pierwsze godła rodów szczawnickich. Doceniając rolę turystyki wydał pierwszy przewodnik po Szczawnicy oraz Album Szczawnicki z własnymi rysunkami z Pienin i zdroju. Organizował pierwsze pokazowe spływy przełomem Dunajca. Zapraszał do Szczawnicy uczonych i lekarzy, chemikom zlecał analizę nowo odkrywanych źródeł. Przyjaźnił się z wielkim polskim balneologiem Józefem Dietlem, który tak opisał ówczesne zdrojowisko: Szczawnica pomiędzy zdrojowiskami Galicji pierwsze zajmuje miejsce. Pierwszeństwo to zjednała sobie niezrównanie pięknym położeniem, doświadczoną skutecznością wód i niezmordowaną gorliwością właściciela dla jej wzrostu i upiększenia. Śmiało rzec można, iż ona należy do małej liczby zdrojowisk ojczystych, których sława poza granicą kraju jest rozgłośną.